مفهوم علمی تنوع زیستی

تنوع زیستی موجود، حاصل فرایند تکاملی پویا، از زمان ظهور اولین نشانه های حیات بر روی زمین است که بیش از ۳۰۰ میلیون سال سابقه دارد. جلبکهای میکروسکپی و باکتری ها به عنوان اولین موجودات زنده زمین، با توجه به عدم وجود لایه ازن در آن زمان، در آبها زندگی می کردند. البته تاریخ تکامل با قدیمیترین فسیلها که ظاهراً انواع باکتری های اولیه بوده اند و گمان می رود که در ۵/۳ میلیارد سال پیش می زیستند، آغاز شده است. به هر حال اشکال مختلف حیات خاکی-گیاهی، حشرات و دیگر موجودات زنده، زمانی که شرایط برای حیات مناسب تر شد-یعنی اکسیژن در هوا به وجود آمد و لایه ازن تشکیل شد- کم کم توسعه یافتند. و تنوعی که ما امروزه می بینیم شبکه حیاتی است متشکل از همه موجودات زنده و غیر زنده، اعم از گیاهی و جانوری، نژادهای انسانی، جانوران، گیاهان، قارچها و سایر جانداران تک سلولی و تجزیه کنندگان که در یک اکوسیستم با تاثیر و تاثرات متقابل وجود دارند.

دانشمندان، تنوع زیستی را در سه سطح ژن، گونه و اکوسیستم تعریف می کنند که هر ۳ با یکدیگر ارتباط تنگاتنگ دارند. تعاریف این ۳ عبارتند از تنوع ژنتیکی که بیانگر تفاوتها و تنوع ژنها در درون یک گونه است. تنوع ژنتیکی از جهش های تصادفی که در سطح مولکولها اتفاق می افتد، منشا می گیرد و به همین دلیل سایر سطوح تنوع زیستی از تنوع ژنتیکی آغاز می شوند. تنوع گونه ای بیانگر تنوع گونه های مختلف در یک منطقه بوده و تنوع اکوسیستمی به تنوع زیستگاهها، جوامع حیاتی، اکوسیستمها و فرایندهای اکولوژیکی درون آنها گفته می شود. در هر اکوسیستم مخلوقات زنده بر یکدیگر اثر گذاشته و نیز با آب و هوا و خاک اطرافشان دارای تاثیرات متقابلند.

مفهوم حقوقی تنوع زیستی

تنوع زیستی در حقیقت به تنوع حیات بر روی زمین و الگوهای طبیعی آن بر می گردد. چیزی که میوه بیلیونها سال تکامل است و ما هم جزئی لاینفک از آن بوده و کاملا به آن وابسته ایم. تنوع زیستی در مفهوم علمی خود فقط به جنبه های بیولوژیک و زیست محیطی توجه دارد. شاید بتوان تفاوت تعاریف علمی و حقوق تنوع زیستی را در همین نکته جستجو نمود. علم اکولوژی، تعریفی بسیار عمیق از تنوع زیستی داشته و در بحث از آن، دوره های تاریخی مختلف را مد نظر قرار می دهد، یعنی میلیون ها سال تکامل. در حالی که عمر تعاریف و مباحث حقوقی به چند صد سال بیشتر یعنی اوایل دهه۶۰ تا به امروز باز می گردد. درست زمانی که کم کم بشر احساس کرد بایست برای خطرات و تهدیداتی که خود او بزرگترین مسبب آن بوده، چاره اندیشی کند.

در ابتدا، تنوع زیستی تمام اشکال و فرایندهای حیات را در بر نمی گفت، چراکه این امکان وجود نداشت تا به موجب یک سند جامع تدابیری هدفمند اتخاذ و تمامی اشکال فعالیت اجتماعی، اقتصادی و غیره را مورد توجه قرار دهد. به تدریج مجموعه اسناد حفاظت از تنوع زیستی ظهور یافت تا اینکه پس از پذیرش تعدادی از معاهدات حفاظت منطقه ای، جامعه بین المللی برای اولین بار در برخی از کنوانسیون ها و قرارداد های مهم ملل متحد، از جمله کنوانسیون تنوع زیستی، بیشترین همت خود را وقف بحث در باب تمامی موضوعات مرتبط با تنوع زیستی نمود. کنوانسیون مذکور زمینه های جدیدی را در حقوق بین الملل با طرح جنبه های اجتماعی، اقتصادی، حفاظت از تنوع زیستی علاوه بر زمینه های علمی ایجاد و طرح از سند چارچوب جدید را که شامل قواعد اساسی است بدست می دهد.

بر اساس تعریف دبیرخانه کنوانسیون تنوع زیستی، یعنی اولین سند جامع که به طور کامل به حفاظت از تنوع زیستی پرداخت، تنوع زیستی به معنای “قابلیت تمایز بین ارگانیسم های زنده از هر منبع شامل اکوسیستم های زمینی، دریایی و اکوسیستم های آبزی، همچنین شامل ترکیبات اکولوژی که بخشی از اکوسیستم ها را تشکیل می دهند”، می باشد. در واقع تعریف مذکور مورد قبول ترین تعریف در زمینه تنوع زیستی است چراکه هیچ فرقی بین جانوران اهلی و وحشی، گیاهان دست کاشت و وحشی، گیاهان خشکی و دریایی قائل نشده و به عنوان یک مفهوم فراگیر چهارچوب مشترکی را برای توسعه مناسب اشکال مدیریتی تمامی کشورها فراهم می کند.